Niet doorkalven koe

Wanneer gaat ze kalven? 

Als de 9 maanden dracht voorbij zijn! Dit is redelijk logisch maar de drachtlengte bij koeien is nogal variabel en kan best 3 weken verschillen tussen de dieren. Dit is ook de grote moeilijkheid om hoogdrachtige koeien en vaarzen in de juiste groep in te delen: soms loopt een koe 2 dagen in de afkalfgroep en gaat dan afkalven maar het komt ook voor dat een vaars al 3 weken in de afkalfgroep loopt en nog niet heeft gekalfd met helaas dan ook een veel te groot uier. Voor u als veehouder toch maar weer de schone taak om met behulp van uw ervaring en kennis van koeien en met name van koeien en vaarzen die op het punt van afkalven staan, de juiste beslissingen te nemen om in te grijpen en/of hulp in te roepen bij het verlossen. Dit artikel beschrijft de koe die eigenlijk aan het kalven is, maar na uren is er géén vooruitgang. De oorzaak is een “slag in de baarmoeder” met een stierkalf in stuitligging oftewel achterste voren. 

Koeien of vaarzen met een “slag in de baarmoeder”

Regelmatig worden wij als rundveedierenartsen te hulp geroepen bij een koe of een vaars die niet kalft terwijl de veehouder eigenlijk dit wel had verwacht. Niet altijd wordt erbij vermeld dat het spoed is want de koe staat maar wat te dromen en het uier is ook niet (meer) vol. Ze is al wel op tijd of ook duidelijk overtijd. Daarnaast wordt er ook met regelmaat gebeld dat er een verlossing is en het lukt de veehouder niet want de geboorteweg is slecht ontsloten en hij kan ook niet goed bij de pootjes van het kalf komen. Ook worden we weleens te hulp geroepen als de veehouder de juiste diagnose heeft gesteld: “de koe heeft een slag in de baarmoeder” en of wij deze met spoed willen komen verhelpen. 

Dit probleem komt meestal voor bij vaarzen en koeien kort vóór het afkalven: in de meeste gevallen is de ontsluiting van de baarmoedermond al begonnen, maar nog niet volledig. Bij onze Nederlandse melkkoeien is het bijna altijd in geval van een éénling dracht waarbij het een groot en lang kalf is. Soms treedt de draaiing van de baarmoeder eerder in de dracht op en is de koe dus nog niet klaar om te kalven. Wat de oorzaak van het draaien van de baarmoeder veroorzaakt is niet goed duidelijk, maar het kalf ligt helemaal in één baarmoeder hoorn en deze baarmoederhoorn is compleet met het kalf in de buik gedraaid. De draaiing kan linksom of rechtsom zijn en de ernst van de draaiing varieert ook: een halve slag (180 graden) tot soms anderhalve slag (meer dan 360 graden). 

De vaars of koe voelt zich beroerd en uit dit ook: als de draaiing begint en dus ook nog niet ernstig is dan lijken de verschijnselen op de eerste fase van het afkalven: wat afzonderen, regelmatig een buikkramp, de staart omhoog en weer omlaag, soms even liggen en weer staan. Dit zie je het beste als de koe buiten loopt of in een strohok staat en u vaak de dieren in beeld heb: dus vaak genoeg kijken. Ook zijn er dieren die heel weinig verschijnselen laten zien dat het niet goed is: ze staan sloom te dromen, eten af en toe, maken géén mest of urine, gaan niet liggen maar er komt ook geen duidelijk geboorteproces opgang. Dit is heel belangrijk voor u als veehouder: de geboorte die bezig is vordert niet, er komt géén vruchtblaas en geen pootjes. Meestal wordt ook het uier kleiner in plaats van groter en bij heel goed kijken ziet u dat de vulva van de dieren min of meer naar binnen trekt.

Als u dit ziet of denkt dan moet je zeker niet meer afwachten maar actie ondernemen: als u het echt niet vertrouwt dan de dierenarts inschakelen, maar u kan ook zeker eerst zelf onderzoek doen. Het beste is om eerst de temperatuur te meten: de koe kan namelijk koorts hebben door een acute uierontsteking (hier is het uier vaak juist gezwollen) en kan ook van kalfziekte (calcium tekort) juist niet doorkalven. De koe met kalfziekte durft niet te gaan liggen en heeft meestal onder temperatuur (< 38,3 graden Celsius) en voelt koud aan. De koe met een slag in de baarmoeder heeft een normale temperatuur of iets te hoog. Als je, na goed ontsmetten van de achterhand van de koe, in de geboorteweg van het dier voelt dan valt op dat er bijna geen ontsluiting is en dat er een vreemde draaiing bestaat. Om de juiste en volledige diagnose te stellen dan voelen we als dierenarts eerst rectaal en dan weet je gelijk in welke richting de draaiing is opgetreden en hoe ernstig. Bij het vaginale onderzoek kun je dan pas constateren of er al voldoende ontsluiting is van de baarmoedermond. Bij voldoende ontsluiting lukt het meestal wel bij een staande koe om de draaiing eruit te krijgen. Dit kost wel veel kracht en je hebt lange armen nodig!. Als de draaiing eruit is dan is het zaak om rustig de verdere ontsluiting van de geboorteweg af te wachten of de koe erbij te helpen. Bij meerdere kalfskoeien gaat dit vaak redelijk goed, maar bij vaarzen kost dit nog veel tijd en de volledige ontsluiting voor een goede geboorte is de belangrijkste voorwaarde om beschadiging van kalf en geboorteweg te vóórkomen. Als het echt niet lukt om de draaiing op te heffen dan is er geen andere keus: de koe moet links open om de baarmoeder met kalf te draaien en met een verdere keizersnede de geboorte af te ronden.

De geboorte van het kalf in stuitligging na de draaiing van de baarmoeder

Gelukkig lukte het terug draaien van de baarmoeder goed, maar nu moest het kalfje nog geboren worden. De baarmoeder lag nu weer goed en het verdere verloop van de verlossing kon doorgaan. Het grote probleem in zo’n geval is de onvolledige ontsluiting van de baarmoedermond en de geboorteweg. Als het heel slecht ontsloten is dan moet je 1-2 uur wachten en de koe de kans geven om zelf te kalven (de natuur kan vaak meer als wij met veel hulpmiddelen en teveel trekkracht). Als de geboorteweg al wel behoorlijk verweekt en ontsloten is dan kun je met veel massage en glijmiddel over het kalf heen de geboorteweg helpen ontsluiten. 

Bij het op spanning houden van de pootjes van het kalf blijft de koe ook goed meewerken met extra pers weeën. In dit geval was het een stuitligging van een lang en groot stierkalf. Bij een stuitligging moet je heel rustig blijven (veehouders denken te vaak dat snel trekken het beste is, maar dit werkt juist averechts en is gewoon fout). De navelstreng blijft heel lang functioneren omdat ze niet op spanning komt bij het geboren worden van het kalf. De navelstreng breekt pas af als de schouders en het kopje geboren worden. Ook moet je rustig en recht naar achteren blijven trekken aan het kalf. Dit om de buik inhoud van het kalf niet in haar borstholte te drukken: hierdoor scheurt het middenrif en gaat het levende kalfje binnen een half uur na de geboorte alsnog dood. Gelukkig ging bij deze koe het herstel van de draaiing goed en werd het kalf na een half uur gezond en prima geboren. Dit soort verlossingen lukken eigenlijk alleen goed als je de omstandigheden om te werken goed maakt en voldoende hulp heb van 1-2 mensen.

Artikel Melkveebedrijf drs. ing. Dick de Lange
 

Categorie: Reproductie

De met een * gemarkeerde velden zijn verplichte velden.

Bestel veilig en zeker bij de Veeapotheek: